اندومتریوز بیماری مزمنی است که در آن بافتی شبیه پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد میکند و میتواند باعث التهاب، درد و گاهی مشکلات باروری شود. حدود 10٪ از زنان در سنین باروری در سراسر جهان با این بیماری زندگی میکنند. علائم اندومتریوز در افراد مختلف یکسان نیست و ممکن است از درد شدید قاعدگی و درد لگنی تا درد هنگام رابطه جنسی، دفع یا مشکلات بارداری متغیر باشد. شدت درد نیز همیشه نشاندهنده شدت بیماری نیست؛ به همین دلیل، حتی علائم در ظاهر معمولی نباید نادیده گرفته شوند. تشخیص این بیماری بر اساس علائم، معاینه و تصویربرداری انجام میشود. از طرفی درمان این بیماری نیز با توجه به شدت علائم و شرایط فرد ممکن است شامل داروهای مسکن، درمانهای هورمونی یا جراحی باشد.
اندومتریوز چیست؟ آشنایی با رشد غیرطبیعی بافت مشابه آندومتر در خارج از رحم
اندومتریوز زمانی ایجاد میشود که سلولهایی شبیه سلولهای آندومتر، یعنی پوشش داخلی رحم، در خارج از رحم رشد کنند. این بافتها معمولاً در نواحی لگن، تخمدانها، لولههای فالوپ یا اطراف رحم دیده میشوند و فعالیت آنها میتواند باعث التهاب و درد شود. در بعضی افراد، رشد این بافتها به تشکیل کیستهای تخمدانی به نام اندومتریوما نیز منجر میشود.
علائم شایع اندومتریوز و تاثیر آن بر زندگی روزمره و نشانههای اندومتریوز شدید
علائم اندومتریوز از فردی به فرد دیگر متفاوت است و بعضی افراد حتی بدون علامتند. با این وجود، درد لگنی و درد شدید در زمان قاعدگی، از شایعترین نشانهها هستند. اندومتریوز در مواردی نیز میتواند بر رابطه جنسی، دفع و باروری نیز اثر بگذارد. رایجترین علائم این بیماری به شرح زیر است:
- درد شدید در زمان قاعدگی که ممکن است با گذشت زمان بیشتر شود. (درد قاعدگی همیشه نشانه این بیماری نیست. برای کسب اطلاعات بیشتر در خصوص انواع دردهای قاعدگی پیشنهاد میکنیم به قسمت دانستنیهای سلامت سایت داروسازی دکتر عبیدی مراجعه کنید.)
- درد لگنی که گاهی بهصورت مداوم و گاهی در دورههای مشخص بروز میکند و ممکن است حتی خارج از روزهای قاعدگی نیز ادامه داشته باشد.
- درد هنگام یا بعد از رابطه جنسی که معمولاً در ناحیه لگن احساس میشود.
- درد در زمان دفع مدفوع یا ادرار که معمولاً در زمان قاعدگی بیشتر میشود.
- خونریزی شدید یا غیرطبیعی در زمان قاعدگی که گاهی با خستگی و ضعف همراه است.
- مشکل در باردار شدن
- تشکیل اندومتریوما یا کیست اندومتریوز در تخمدان که میتواند با درد لگنی همراه شود.
وجود این علائم بهتنهایی به معنی ابتلا به اندومتریوز نیست؛ بیماریهای دیگری نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند. همچنین، شدید بودن درد لزوماً به معنی پیشرفتهتر بودن اندومتریوز نیست و بررسی پزشکی برای مشخص شدن علت اهمیت دارد.
درد ناشی از اندومتریوز چگونه است؟ بررسی الگوی دردهای لگنی و قاعدگی
درد اندومتریوز معمولاً در ناحیه لگن احساس میشود و ممکن است درست پیش از شروع قاعدگی یا همزمان با آن شروع شود. در بعضی افراد، درد فقط محدود به روزهای قاعدگی نیست و بین دو دوره نیز ادامه پیدا میکند. درد در زمان رابطه جنسی، خصوصا در زمان دخول عمیق، یکی دیگر از الگوهای شایع است. بعضی افراد موقع دفع مدفوع یا ادرار نیز احساس درد دارند که در زمان قاعدگی شدیدتر میشود.
تاثیر اندومتریوز بر باروری و بارداری؛ از کاهش شانس بارداری تا امکان تجربه بارداری سالم
اندومتریوز میتواند باردار شدن را دشوارتر کند، اما ابتلا به این بیماری به معنی ناباروری قطعی نیست. ایجاد بافت اسکار و آسیب به تخمدانها یا لولههای فالوپ از عواملیاند که میتوانند باروری را کاهش بدهند:
- کاهش احتمال بارداری در بعضی افراد به دلیل تاثیر اندومتریوز بر تخمدانها، لولههای فالوپ یا محیط اطراف رحم
- ایجاد چسبندگی و بافت اضافه در لگن که ممکن است روند باروری را دشوار کند.
- ایجاد کیست اندومتریوز در تخمدان که گاهی میتواند روی عملکرد تخمدان اثر بگذارد.
- امکان بارداری با وجود اندومتریوز (بسیاری از افراد مبتلا به نوع خفیف یا متوسط بیماری میتوانند باردار شوند.)
اگر بارداری اتفاق بیفتد، اندومتریوز معمولاً مانع ادامه بارداری نمیشود؛ با این وجود، شرایط هر فرد باید جداگانه توسط پزشک ارزیابی شود.
علت اندومتریوز چیست؟ بررسی عوامل موثر در ایجاد و رشد بافت اندومتریوزی
یکی از نظریههای مطرح درباره ایجاد اندومتریوز، قاعدگی برگشتی است؛ با این وجود، این بیماری احتمالاً حاصل تعامل چند عامل مانند عوامل ژنتیکی، هورمونی و عملکرد سیستم ایمنی است. یکی از مهمترین نظریهها در این زمینه، برگشت بخشی از خون قاعدگی (قاعدگی برگشتی) و سلولهای آندومتر از راه لولههای فالوپ به داخل لگن است.
بهطور کلی، دلایل بروز اندومتریوز عبارتند از:
- قاعدگی برگشتی
- هورمونهایی مانند استروژن
- عوامل ژنتیکی
- در برخی مواقع اختلال در عملکرد سیستم ایمنی
با وجود این نظریهها، هنوز نمیتوان یک علت مشخص را برای همه افراد مبتلا به اندومتریوز تعیین کرد و تحقیقات درباره مکانیسم دقیق بیماری ادامه دارد.
روشهای تشخیص اندومتریوز؛ از بررسی علائم تا تصویربرداری و لاپاراسکوپی
پزشک معمولاً تشخیص را با بررسی علائم، سابقه پزشکی و معاینه شروع میکند و در صورت نیاز از روشهای تصویربرداری کمک میگیرد. در بسیاری از موارد، پزشک بر اساس علائم، معاینه و نتایج بررسیها درباره مسیر تشخیص و درمان تصمیم میگیرد و انجام جراحی برای همه افراد لازم نیست.
بهطور کلی، روشهای تشخیص اندومتریوز عبارتند از:
- معاینه لگنی: پزشک با بررسی ناحیه لگن، وجود درد، حساسیت، توده یا تغییرات غیرطبیعی در اندامهای این ناحیه را ارزیابی میکند.
- سونوگرافی: در این روش، با استفاده از امواج صوتی، وضعیت رحم و تخمدانها بررسی میشود و در بسیاری از موارد میتواند کیستهای اندومتریوز (اندومتریوما) را نشان دهد.
- MRI : در این روش، برای بررسی دقیقتر محل قرارگیری بافتهای اندومتریوز و میزان درگیری اندامهای لگنی، بهویژه در موارد پیچیدهتر، استفاده میشود.
- لاپاراسکوپی: لاپاراسکوپی یک جراحی کمتهاجمی است که پزشک با وارد کردن دوربین به داخل شکم و لگن، میتواند بافتهای اندومتریوز را بهطور مستقیم مشاهده کند و در صورت نیاز از آنها نمونهبرداری کند.
هیچ آزمایش تصویربرداریای بهتنهایی نمیتواند همه موارد اندومتریوز را شناسایی کند. بنابراین نتیجه بررسیها باید در کنار علائم و معاینه پزشکی تفسیر شود.
روشهای درمان اندومتریوز؛ بررسی داروها، درمان هورمونی و جراحی
درمان اندومتریوز با هدف کنترل درد، کاهش فعالیت بافت اندومتریوز و در صورت نیاز بهبود شرایط باروری انجام میشود. انتخاب روش مناسب به شدت علائم، محل درگیری، پاسخ فرد به درمان و این موضوع که آیا در آینده قصد بارداری دارد یا نه بستگی دارد. روشهای رایج درمان را میتوان به شکل جدول زیر زیر مقایسه کرد.
|
روش درمان اندومتریوز |
کاربرد و ویژگی |
|
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) |
NSAIDها نوعی مسکن هستند که میتوانند به کاهش درد ناشی از اندومتریوز کمک کنند. شروع این داروها یک تا دو روز قبل از شروع قاعدگی بهترین اثر را دارد، چون از تولید پروستاگلاندین جلوگیری میکند و در نتیجه درد قاعدگی کمتر میشود NSAIDها اندازه بافت اندومتریوز را کوچک نمیکنند و از رشد آن جلوگیری نمیکنند. |
|
روشهای هورمونی پیشگیری از بارداری |
با کاهش میزان خونریزی قاعدگی یا متوقف کردن آن، میتوانند شدت درد ناشی از اندومتریوز را کمتر کنند. این روشها در بعضی از افراد بهصورت مداوم برای کنترل علائم استفاده میشوند. |
|
پروژستینها |
این داروها مشابه هورمون پروژسترون عمل میکنند و زمانی مورد استفاده قرار میگیرند که روشهای هورمونی حاوی استروژن برای فرد مناسب نباشند یا نتوانند درد را به اندازه کافی کاهش بدهند. |
|
آنالوگهای GnRH |
با کاهش سطح استروژن، آنالوگها میتوانند فعالیت ضایعات اندومتریوزی و درد مرتبط با آن را کاهش بدهند. |
|
مهارکنندههای آروماتاز |
با مهار آنزیم آروماتاز، میزان استروژن موجود در بافت را کاهش میدهند و در بعضی شرایط برای کنترل علائم بیماری مورداستفاده قرار میگیرند. |
| جراحی |
در شرایطی مثل باقی ماندن درد شدید با وجود مصرف دارو، وجود توده لگنی یا مشکلات باروری مرتبط با اندومتریوز، جراحی میتواند بهعنوان گزینه درمانی مطرح شود. در این روش معمولاً بافت اندومتریوز و بافت اسکار برداشته میشود. |
در نظر داشته باشید که داروها بیشتر برای کاهش درد استفاده میشوند و اندومتریوز را از بین نمیبرند. جراحی نیز درمان قطعی و دائمی نیست و احتمال رشد دوباره بافت اندومتریوز و بازگشت درد وجود دارد.
جراحی اندومتریوز؛ شرایط انجام عمل و نقش آن در کاهش علائم
جراحی معمولاً زمانی مطرح میشود که داروها نتوانند درد را به اندازه کافی کنترل کنند یا شرایط خاصی مثل وجود توده لگنی یا مشکلات باروری وجود داشته باشد. یکی از روشهای رایج جراحی برای درمان این مشکل، لاپاراسکوپی است که با ایجاد برشهای کوچک و استفاده از دوربین، امکان مشاهده و درمان بافتهای اندومتریوز را فراهم میکند.
جراحی میتواند با هدف برداشتن بافت اندومتریوز و بافت اسکار انجام شود. با این وجود، این روش همیشه درمان دائمی محسوب نمیشود و احتمال بازگشت بیماری و علائم پس از مدتی وجود دارد.
آیا اندومتریوز بعد از یائسگی از بین میرود؟
در بیشتر افراد، علائم اندومتریوز بعد از یائسگی کاهش پیدا میکنند یا از بین میروند، چرا که سطح هورمونهای مرتبط با فعالیت این بافتها کاهش پیدا میکند. با این وجود، شرایط هر فرد متفاوت است و بعضی مشکلات مرتبط با بیماری ممکن است نیاز به بررسی پزشکی داشته باشند.
اگر فردی بعد از یائسگی همچنان علائمی مثل درد لگنی یا مشکلات مرتبط با اندومتریوز داشته باشد، بهتر است برای بررسی علت دقیق آن به پزشک مراجعه کند.
با شناخت علائم و انتخاب مسیر درمان مناسب، اندومتریوز قابلدرمان است
بهطور کلی، اندومتریوز بیماری شایعی است که در آن بافتی مشابه پوشش داخلی رحم در خارج از رحم رشد میکند و میتواند باعث درد لگنی، قاعدگیهای دردناک، مشکلات باروری و در بعضی موارد ایجاد کیست اندومتریوز در تخمدان شود. علائم این بیماری در همه افراد یکسان نیست و شدت درد همیشه نشاندهنده میزان پیشرفت بیماری نیست. تشخیص اندومتریوز با بررسی علائم، معاینه و روشهای تصویربرداری مثل سونوگرافی و MRI انجام میشود و در بعضی موارد لاپاراسکوپی برای مشاهده مستقیم بافتهای غیرطبیعی و نمونهبرداری مورداستفاده قرار میگیرد.
درمان نیز با توجه به شرایط فرد میتواند شامل داروهای ضدالتهاب، روشهای هورمونی یا جراحی باشد. شناخت علائم اندومتریوز و مراجعه بهموقع برای بررسی پزشکی، میتواند به کنترل درد و انتخاب بهترین روش درمان کمک کند. اگر درباره سلامت زنان، علائم مرتبط یا روشهای کنترل بیماریها نیاز به اطلاعات دقیقتر دارید، میتوانید به قسمت دانستنیهای سلامت وبسایت داروسازی دکتر عبیدی مراجعه کنید.